Grudzień to miesiąc pokus zakupowych. Dla osób, które mają tendencję do zakupoholizmu, to bardzo trudny okres. Jak rozpoznać u siebie uzależnienie od zakupów? Jak powstaje i w jaki sposób się leczyć?

Uzależnienie od zakupów to zaburzenie behawioralne (takie jak np. nadmierne używanie internetu czy granie w gry komputerowe), które objawia się odczuwaniem przymusu dokonania zakupu. Napięcie narasta i jedynym sposobem jego zredukowania jest dokonanie zakupu. Kontrola impulsów zakupowych jest coraz trudniejsza i w końcu prowadzi do niekontrolowanego kupowania. Efektem jest poczucie winy i wstyd a długofalowym skutkiem może być zubożenie bądź popadnięcie w długi.

uzależnienie od zakupów

Uzależnienie od zakupów nie jest diagnozowane jako jednostka chorobowa przez DSM V czy ICD 10, ale nie znaczy to, że problemy osób kupujących kompulsywnie i nie potrafiących kontrolować swoich wydatków nie są realne. Wprost przeciwnie – mała wiedza na temat mechanizmu przebiegu tego zaburzenia utrudnia jego leczenie.

Jak rozwija się uzależnienie od zakupów?

Po pierwsze, zakup czegoś traktowany jest jak nagroda. A to pobudza mózg do odczuwania przyjemności. Każdy zakup wywołuje zatem falę pozytywnych emocji. Po drugie, według badaczy problemu, zakupy są atrakcyjne dlatego, że dają możliwość wyboru i wrażenie kontroli. To kupujący decyduje o tym, co wybierze i czy w ogóle dokona zakupu. Charakterystyczne dla uzależnienia od zakupów jest to, że jest to zaburzenie spotykane głównie u zamożnych ludzi i podejrzewa się, że to poczucie kontroli i możliwość wyboru jest czymś, czego te osoby nie doświadczają w życiu w wystarczającej ilości (np. z uwagi na absorbującą pracę, która je tak naprawdę ogranicza).

W rozwoju uzależnienia od zakupów występuje kilka faz:

  1. Pojawienie się niskiej samooceny, negatywnych myśli, spadku nastroju
  2. Poprawa nastroju po dokonaniu zakupu (co sprzyja powstaniu nawyku kupowania w celu poprawy nastroju). Jest to niebezpieczny nawyk głównie dlatego, że jest akceptowany społecznie (i to bardziej niż np. nawyk wypicia alkoholu dla rozluźnienia) i podsycany przez marki chcące zwiększyć sprzedaż, które budują w konsumentach przekonanie, że zakupy faktycznie poprawią im nastrój i jest to dobra metoda radzenia sobie ze stresem czy problemami,
  3. Poczucie winy i wyrzuty sumienia za dokonane zakupy, które skutkują spadkiem samooceny i wywołują pojawienie się impulsu do kolejnych zakupów,
  4. Powtórka cyklu (zakupy i następujące po nich poczucie winy)

W toku rozwoju uzależnienia cykl zaczyna przebiegać coraz szybciej i jak przy każdym uzależnieniu, chory potrzebuje więcej silniejszych bodźców (większe i droższe zakupy).

Kto uzależnia się od zakupów?

Wg. badania CBOS z 2015 roku, 80% uzależnionych to kobiety. Prawdopodobnie problem dotyka 4% populacji. 30% wszystkich uzależnionych to osoby do 24 lat. Badania  przeprowadzone przez Ogińską – Bulik dowodzą również, że szybciej uzależniają się osoby posiadające kartę kredytową.

Z zakupoholizmem często współwystępują inne problemy – osobowość obsesyjno-kompulsywna, osobowość unikowa i osobowość borderline.

Uzależnienie od zakupów – czy to już choroba?

Diagnozę uzależnienia od zakupów można przeprowadzić za pomocą testów – np. Skali Bergen Shopping Addiction Scale (7 pytań z 5 stopniową skalą, które skupiają się na tym, jak bardzo problem jest istotny, na ile możliwy do przerwania itd.). Inne narzędzie to skala Edwards, Skala Kompulsywnego Kupowania (Compulsive Buying Scale), Skala Kompulsywnego Kupowania Richmond (Richmond Compulsive Buying Scale).

Zdecydowanie warto udać się po pomoc, jeśli zaczynamy mieć problemy ze spłatą zobowiązań, a nawet już wtedy, kiedy mimo obiektywnie realnych możliwości do odkładania środków, nie posiadamy żadnych oszczędności na wypadek utraty pracy czy choroby.

W radzeniu sobie z uzależnieniem od zakupów może pomóc specjalista ds. uzależnień, który w ramach terapii przyjrzy się mechanizmowi błędnego koła zakupowego. Pomocne są tez grupy wsparcia dla zakupoholików (ze względu jednak na stosunkowo małą skalę problemu, istnieją one jedynie w dużych miastach).

W ramach terapii zakupoholizmu pracuje się nad kontrolą zachowań impulsowych, uczy rozpoznawać mechanizm, który wywołuje chęć zakupów a także osoba uzależniona jest zachęcana do prowadzenia rejestru wydatków oraz zrezygnowania z karty kredytowej.

Na objawy zakupoholizmu warto uważać szczególnie przed świętami. To czas, w którym media  i marki w ramach reklamy budują w nas przekonanie o zasadności dokonywania zakupów (a nawet budują poczucie winy, jeśli ich nie dokonujemy).

Uzależnienie od zakupów – jak je rozpoznać?
1 (20%) 1 głosów